سفر وزیر خارجه افغانستان به روسیه؛ فرصت ها و محدودیت های دیپلماسی منطقه ای در فارمت مسکو

این سفر از چند جهت حائز اهمیت است: نخست، امارت اسلامی برای دومین سال پیاپی به عنوان عضو رسمی این مکانیزم منطقه ای شرکت میکند؛ دوم، تنش های فزاینده میان افغانستان و پاکستان به یکی از محورهای اصلی این نشست تبدیل شده است؛ و سوم، متقي در حاشیه نشست با سرگئي لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه، دیدار دوجانبه خواهد داشت که میتواند فصل جدیدی در روابط کابل-مسکو بگشاید.

«فارمت مسکو» یک مکانیزم مشورتی منطقه ای درباره افغانستان است که در سال ۲۰۱۷ به ابتکار روسیه و بر پایه یک ساختار شش جانبه میان نمایندگان روسیه، افغانستان، چین، پاکستان، ایران و هند تأسیس شد.

نخستین دور این مشورتها در ۱۴ اپریل ۲۰۱۷ با حضور نمایندگان ۱۱ کشور برگزار شد.

هدف اعلام شده این مکانیزم، تقویت روند مصالحه ملی، ثبات و صلح در افغانستان بوده است.

هشتمین نشست این فارمت در حالی برگزار میشود که روسیه در جولای ۲۰۲۵ به عنوان نخستین کشور جهان، حکومت امارت اسلامی را رسماً به رسمیت شناخت.

در نشست هفتم (اکتوبر ۲۰۲۵)، هیئت امارت اسلامی به ریاست مولوی امیرخان متقی برای نخستین بار به عنوان «عضو رسمی» در این مکانیزم شرکت کرده بود.

بر اساس اعلام وزارت امور خارجه روسیه، محورهای اصلی هشتمین نشست فارمت مسکو عبارتاند از:

· همکاری های سیاسی و اقتصادی میان افغانستان و کشورهای منطقه؛
· تقویت همکاری های منطقه ای در مبارزه با تروریسم؛
· مبارزه با قاچاق مواد مخدر؛
· بحث درباره تنش های افغانستان و پاکستان؛
· صدور بیانیه مشترک در پایان نشست.

ضمیر کابلوف، نماینده ویژه رئیس جمهور روسیه برای افغانستان، تأیید کرده که موضوع تنش های کابل-اسلام آباد قطعاً در این نشست مطرح خواهد شد و مسکو آماده است از «پلتفورم مسکو» برای کمک به دو طرف متخاصم جهت دستیابی به سازش های معقول استفاده کند.

در این نشست، نمایندگان ویژه و مقام های ارشد کشورهای زیر حضور خواهند داشت:

کشور سطح نمایندگی
افغانستان مولوي امیرخان متقی (وزیر امور خارجه)
روسیه سرگئي لاوروف (وزیر امور خارجه)
چین، ایران، هند نمایندگان ویژه/ مقام های ارشد
پاکستان نماینده ویژه برای افغانستان + سفیر در کابل
قزاقستان، قرغیزستان، تاجیکستان، ازبیکستان نمایندگان ویژه/مقام های ارشد.

همچنین از بلاروس و مصر به عنوان مهمان دعوت شده است.

یکی از مهمترین بخش های این سفر، دیدار دوجانبه مولوي متقي با سرگئي لاوروف در حاشیه نشست است.

ماریا زاخارووا، سخنگوی وزارت امور خارجه روسیه، تأیید کرده که این دیدار جداگانه برگزار خواهد شد و دو طرف درباره «همکاری های دوجانبه میان افغانستان و روسیه» و مسائل مهم و جاری گفتوگو خواهند کرد.

این دیدار در امتداد تماس تلیفونی پیشین میان دو وزیر (مارچ ۲۰۲۶) صورت میگیرد که در آن درباره روابط دوجانبه، همکاری های اقتصادی و تحولات منطقه بحث شده بود.

انتظار میرود در دیدار مسکو، موضوعات مشخصتری از جمله توافقات تجاری، همکاری های ترانزیتی و مسائل امنیتی منطقه ای مورد بررسی قرار گیرد.

هشتمین نشست فارمت مسکو در شرایطی برگزار میشود که تنش های میان افغانستان و پاکستان به سطح بی سابقه ای رسیده است.

پاکستان بارها امارت اسلامی را به اجازه دادن به تحریک طالبان پاکستان (TTP) برای فعالیت در خاک افغانستان متهم کرده است؛ اتهامی که امارت اسلامی آن را رد میکند.

کابلوف تصریح کرده که مسکو از این پلتفورم برای کمک به کاهش تنش ها استفاده خواهد کرد و «روسیه نفوذ قابل توجهی بر پاکستان دارد».

پاکستان نیز قرار است توسط نماینده ویژه خود برای افغانستان، همراه با سفیرش در کابل و چند مقام ارشد دیگر، در این نشست نمایندگی شود.

حضور امارت اسلامی به عنوان «عضو رسمی» در فارمت مسکو، نشانه ای از تلاش مستمر کابل برای کسب مشروعیت بین المللی است.

پس از به رسمیت شناختن رسمی توسط روسیه در جولای ۲۰۲۵، امارت اسلامی توانسته است جایگاه خود را در این مکانیزم منطقه ای تثبیت کند.

میزبانی روسیه از این نشست و دعوت از بلاروس و مصر به عنوان مهمان، نشان دهنده تلاش مسکو برای گسترش دامنه این مکانیزم فراتر از کشورهای منطقه و تبدیل آن به یک پلتفورم بین المللی تر است.

الف) اهداف روسیه: مسکو از طریق میزبانی فارمت مسکو و به رسمیت شناختن امارت اسلامی، در پی تثبیت نقش خود به عنوان «قدرت تأثیرگذار» در آسیای مرکزی و جبران بخشی از نفوذ از دست رفته پس از فروپاشی شوروی است.

روسیه همچنین نگران نفوذ گروه های تروریستی در خاک افغانستان است که میتواند ثبات آسیای مرکزی را تهدید کند.

ب) اهداف امارت اسلامی: کابل از حضور در این نشست برای عادی سازی روابط منطقه ای، جلب سرمایه گذاری و کمک به بازسازی، و کاهش فشارهای بینالمللی استفاده میکند.

دیدار دوجانبه با لاوروف فرصتی برای توافقه ای مشخصتر در حوزه های اقتصادی و امنیتی فراهم میآورد.

ج) محدودیت ها: فارمت مسکو یک مکانیزم مشورتی است و نه تصمیمگیرنده.

بیانیه مشترکی که در پایان صادر میشود، از نظر حقوقی الزامآور نیست.

همچنین غیبت ایالات متحده و کشورهای اروپایی در این نشست، دامنه تأثیرگذاری آن را محدود میکند.

د) مسئله پاکستان: میانجیگری روسیه در تنش های کابل-اسلام آباد میتواند دستاورد دیپلماتیک مهمی برای مسکو باشد، اما موفقیت آن به میزان انعطافپذیری دو طرف بستگی دارد.

تا کنون نشان های از آمادگی پاکستان برای پذیرش میانجیگری روسیه مشاهده نشده است.

سفر مولوي امیرخان متقی به مسکو و حضور در هشتمین نشست فارمت مسکو، گامی مهم در مسیر تثبیت جایگاه منطقه ای امارت اسلامی و تعمیق روابط کابل-مسکو است.

این نشست علاوه بر محورهای سنتی مانند همکاری اقتصادی و مبارزه با تروریسم، با موضوع حساس تنش های افغانستان و پاکستان مواجه خواهد بود که میتواند آزمونی جدی برای کارآمدی این مکانیزم باشد.

با این حال، ماهیت مشورتی فارمت مسکو و عدم حضور قدرت های غربی، محدودیت های ساختاری آن را برجسته میکند.

پایان